Cookies en Raadvanstate.nl

Mag Raadvanstate.nl cookies op uw computer plaatsen? De Raad van State maakt gebruik van cookies voor het bijhouden van webstatistieken en incidenteel voor andere doeleinden zoals een gebruikersonderzoek. Meer informatie

Ja, ik accepteer de cookies

Raadvanstate.nl verzamelt anonieme bezoekgegevens ter verbetering van de website.

Nee, ik accepteer de cookies niet

Raadvanstate.nl verzamelt geen anonieme bezoekgegevens ter verbetering van de website.

 
Burgers zoeken houvast
Wetgeven in een complexe samenleving
Andere procedures en vormen van overheidsregulering
Nieuwe wegen en verschuivingen in het wetgevend bestel
Het belang van de normatieve kracht van wetgeving
Handreikingen
Tot slot

Wetgeven in een complexe samenleving

De wetgever zoekt steeds naar manieren om tot goed werkende wetgeving te komen. Wetgeving die enerzijds de samenleving ordent, beschermt en richting geeft en anderzijds een effectief instrument is voor slagvaardig overheidsoptreden. Dit is geen gemakkelijke opgave, maar wel een ideaal om na te streven.

Trends voor de toekomst

De Afdeling advisering van de Raad van State wees er in haar advies over de Miljoenennota 2019 op dat de ontwikkeling van het handelingsvermogen van de centrale overheid wordt beïnvloed door de toegenomen internationalisering, europeanisering en decentralisatie. Digitalisering, technologisering en toenemende diversiteit zijn drijvende krachten. Duidelijk is dat de centrale overheid steeds vaker wordt geconfronteerd met vraagstukken die zij niet alleen kan oplossen. Om deze maatschappelijke vraagstukken het hoofd te kunnen bieden, zijn vormen van samenwerking nodig: samenwerking tussen verschillende overheden, maar ook tussen overheid, bedrijven en burgers.

Voor een deel betekent dit dat de zeggenschap van de nationale wetgever afneemt. Enerzijds perkt Europese regelgeving het domein van de nationale wetgever in. Zie hierover ons jaarverslag 2017. Soms is er geen nationale competentie meer en soms is de competentie beperkt tot de implementatie van regels die op Europees niveau zijn vastgesteld. Anderzijds worden door de decentralisaties in het fysieke en sociale domein taken overgedragen aan gemeenten en provincies. De uitvoering van die taken vergt beleidsvrijheid voor decentrale organen, die de centrale overheid op essentiële onderdelen niet mag doorkruisen. Het effect van deze twee ‘centrifugale krachten’ is dat nu op meerdere niveaus rechtsregels worden geformuleerd die tot het domein van de centrale overheid behoorden. Daarmee is tevens de complexiteit (‘meerlagigheid’) van het recht toegenomen.

Nieuwe scheidslijnen

Onze samenleving wordt gekenmerkt door een toegenomen diversiteit. Religieuze en sociaaleconomische (klasse)verschillen vormden tot ver in de twintigste eeuw de belangrijkste maatschappelijke scheidslijnen. Tussen de zuilen bestonden strikte scheidingen, maar in het bijzonder op politiek terrein was er samenwerking en overleg. Door ontkerkelijking, welvaartsgroei en individualisering hebben deze scheidslijnen aan belang ingeboet. Tegelijkertijd is het bereiken van overeenstemming over noodzakelijke aanpassingen minder gemakkelijk geworden. Ontwikkelingen als de vergrijzing en verschillende economische crises, die de houdbaarheid van zorg en zekerheid onder druk zetten, hebben tegenstellingen verscherpt. Als noodzakelijke aanpassingen van de wet achterwege blijven, kunnen er nieuwe maatschappelijke scheidslijnen ontstaan.

Ontwikkelingen op het gebied van inkomen en gezondheid wijzen daarop. De Inspectie van het Onderwijs merkt in haar rapport ‘De Staat van het Onderwijs 2018’ op dat sociale scheidslijnen (segregatie) in de samenleving ook steeds meer zichtbaar zijn in het onderwijs en de kansengelijkheid negatief beïnvloeden. Onzekerheid en onrust over de richting waarin het overheidsbeleid rond onder andere de woningmarkt, de arbeidsmarkt, de aanvullende pensioenen en het klimaat zich ontwikkelt, geven burgers steeds meer het gevoel machteloos en de grip kwijt te zijn. Tegen deze achtergrond heeft de Afdeling advisering in haar advies over de Miljoenennota 2019 aandacht besteed aan de betekenis van het begrip brede welvaart voor wetgeving. Het gaat daarbij niet alleen om welvaart in de klassieke zin, maar bijvoorbeeld ook om gezondheid, wonen, werken en leren, samenleven, duurzaamheid en veiligheid. De invalshoek van brede welvaart bevordert het denken over de lange termijn en over de toekomstgerichtheid van onze voorzieningen(stelsels).

Dalende effectiviteit beleid

In zo’n versnipperde, veeleisende en gelaagde omgeving wordt het steeds ingewikkelder voor de wetgever om te komen tot wetgeving die ordent, beschermt, houvast biedt en richting geeft. Bestaande arrangementen kunnen gemakkelijk gaan knellen: de samenleving verandert, maar de wetgever is, mede door de verdeeldheid in politiek en samenleving, niet altijd bij machte om te komen tot passende, nieuwe wettelijke kaders. Deze ontwikkelingen kunnen leiden tot ‘rechtsvervreemding’ die het vertrouwen van burgers in de overheid ondermijnt.

Het is dan ook begrijpelijk dat de overheid steeds naar nieuwe of aangepaste wegen zoekt om het draagvlak voor wetgeving te vergroten en de uitvoerbaarheid van wetgeving te verbeteren. Versterking van de parlementaire democratie en vergroting van de invloed van kiezers kunnen daar in algemene zin aan bijdragen. Meer specifiek wordt getracht burgers en organisaties meer bij het wetgevingsproces te betrekken en het bestuur meer ruimte in de wet te geven om ‘maatwerk’ te leveren.