Cookies en Raadvanstate.nl

Mag Raadvanstate.nl cookies op uw computer plaatsen? De Raad van State maakt gebruik van cookies voor het bijhouden van webstatistieken en incidenteel voor andere doeleinden zoals een gebruikersonderzoek. Er worden tijdens uw bezoek geen cookies geplaatst door anderen dan de Raad van State zelf. Meer informatie op raadvanstate.nl/cookies.

Ja, ik accepteer de cookies

Raadvanstate.nl verzamelt anonieme bezoekgegevens ter verbetering van de website.

Nee, ik accepteer de cookies niet

Raadvanstate.nl verzamelt geen anonieme bezoekgegevens ter verbetering van de website.

 

De democratische rechtsstaat en verandering

Nederland wordt door deze ontwikkelingen geconfronteerd met grote veranderingen en sociale kwetsbaarheden. Deze impliceren een voortdurend proces van strategische keuzen tussen mogelijke ontwikkelingslijnen, van afweging van maatschappelijke belangen en van beslissingen over de aanpassing van regels. Deze ontwikkelingen plaatsen de politiek voor de niet geringe opgave om te beantwoorden aan nieuwe eisen en imperatieven in een tijd dat er onder de bevolking groeiende zorg over en weerstand tegen maatschappelijke veranderingen is. Dat is niet nieuw. Zoals gezegd is de staat geboren uit de behoefte aan houvast en duidelijkheid om een vreedzaam proces van politieke en sociale verandering mogelijk te maken. Zo bood hij antwoord op politieke instabiliteit en geweld. Als rechtsstaat biedt hij in onze tijd antwoord op de behoefte aan stabiliteit en zekerheid om een proces van voortdurende verandering en vernieuwing dienstbaar te doen zijn aan de samenleving. Want zonder regels, gemeenschappelijke uitgangspunten en mechanismen om tussen conflicterende maatschappelijke belangen te kiezen en geschillen te beslechten, zal in een situatie waarin veel verandert en onzeker is, snel het recht van de sterkste en van het getal gelden.

De samenhang tussen rechtsstaat en maatschappelijke ontwikkeling is al vele malen beschreven. Ondernemend risico’s nemen, samenwerken met relatieve vreemden en zich in het dagelijks leven bewegen zonder voortdurend bedacht te moeten zijn op gevaar, diefstal of fraude vergt vertrouwen in medeburgers en overheidsbestuur. In een samenleving waarin men dagelijks bedacht moet zijn op onzekerheden en onvoorspelbaar gedrag van medeburgers, bestuur en de politiek zullen uiteindelijk slechts veiligheids- en verzekeringsondernemingen floreren. In een voortdurend veranderende samenleving is het echter niet minder van belang dat regels en aanspraken kunnen worden herzien in het licht van veranderende omstandigheden, belangen en verhoudingen. Tegen die achtergrond hebben democratie en rechtsstaat zich in de afgelopen tweehonderd jaar in wisselwerking ontwikkeld. De democratie bedient zich van de rechtsstaat om beslissingen tot gelding te brengen, maar de rechtsstaat stelt grenzen aan wat daarbij mogelijk is. Daarbij moet enerzijds worden bedacht dat de rechtsstaat tot verstarring leidt als democratische besluitvorming het recht niet kan wijzigen. Anderzijds vervalt een democratie die geen rechtsstaat is, tot willekeur van wisselende meerderheden en van tijdelijke oplossingen boven duurzame bescherming van verwachtingen. Zo heeft de democratische rechtsstaat zich verbreed en verdiept en in de afgelopen zeventig jaar een indrukwekkende maatschappelijke ontwikkeling mogelijk gemaakt. In dat proces heeft de rechtsstaat het nationale karakter verloren. Rechtsbescherming is Europees verankerd en bij een steeds intensiever grensoverschrijdend verkeer hebben nationaal gewaarborgde rechtszekerheid en eenheid afnemende relevantie.

Tegen deze achtergrond is het zorgelijk dat thans verschillende aspecten van het functioneren van de democratische rechtsstaat in het ongerede lijken te raken en ter discussie komen te staan. Door opeenvolgende crises staat de Europese samenwerking onder druk en daarmee de verankering van de rechtsstaat. Tegelijk staat het functioneren van de vertegenwoordigende democratie ter discussie doordat groepen kiezers zich daarin niet meer herkennen en omdat bij voortgaande politieke fragmentatie het scheppen en behouden van politieke meerderheden steeds moeilijker wordt. Ten slotte is ook het functioneren van de rechtsstaat voorwerp geworden van debat, waarbij het functioneren van de rechtspraak en de rechterlijke organisatie het afgelopen jaar sterk de aandacht trokken.

Het functioneren van de rechtsstaat staat echter, ook in 2015, niet minder fundamenteel ter discussie in het kader van het debat over wetgeving en maatschappelijke dynamiek en diversiteit. Onder druk van veranderingen in economie en samenleving worden wet- en regelgeving steeds vaker als hinderlijke belemmering ervaren. De oplossingen die daarvoor gevonden worden, dreigen ten koste te gaan van de waarden waar de rechtsstaat op berust en uit te monden in een structurele krachtmeting tussen rechter en bestuur en wetgever. Dat is niet nodig, maar de daarvoor vereiste kwaliteit van de besluitvorming en juridische kennis en inzicht zijn niet steeds even goed gewaarborgd in het proces van beleids- en besluitvorming. Voor deze ontwikkeling wil de Raad van State aandacht vragen.